Hollywood en historie
Mensen die opgroeien met een beperkt historisch besef, beginnende bij hun eigen geboorte, zijn gemakkelijke slachtoffers van filmproducties die geschiedenis gebruiken als decor voor entertainment. Ze kijken naar een film over een historische figuur, maar in werkelijkheid zien een geromantiseerde, deels gefingeerde weergave voor hapklare consumptie. Films als JFK en Frost/Nixon hebben een vast patroon: Democraten zijn goed, Republikeinen zijn slecht, Britse conservatieven zijn ook slecht. Twee films die nu in de bioscopen draaien, J. Edgar en The Iron Lady, vormen een uitzondering. Beide zijn een eerlijke poging om de historische figuren J. Edgar Hoover en Margareth Thatcher in een verantwoord historisch perspectief te plaatsen. Is dat gelukt?
In beide films kijken zowel J. Edgar Hoover, 48 jaar hoofd van de FBI en voorafgaande opsporingsdiensten, als Margareth Thatcher, langstzittend premier van Groot-Brittannië in de vorige eeuw, terug op hun leven vanuit de oude dag. Hoover en Thatcher gaan van de ene flashback naar de andere en verbinden zo het relaas.
In het geval van Hoover is dat een logische formule omdat de baas van de FBI werkte aan zijn eigen geschiedschrijving. Hij verpersoonlijkte de FBI en voerde een permanente campagne voor de politiedienst, onder andere met de televisieserie The F.B.I. die in de jaren zeventig ook in Nederland werd uitgezonden. Hoover had de acteur Efrem Zimbalist jr persoonlijk geselecteerd om het imago van de FBI - rechtvaardig, onkreukbaar en spijkerhard - te verkopen als merknaam aan een nieuwe generatie. Hoover was zelfpromotie, met stripverhalen en films over de G-Men, Government Men.
Bij The Iron Lady is die vorm betwistbaar. De film toont haar verleden vanuit de leefwereld van een oudere, fragiele vrouw die een vergaande vorm van dementie wordt toegedicht. Hoe vergaand is zeer de vraag. Ik heb Thatcher anderhalf jaar geleden twee keer ontmoet. Ze is met haar 87 jaar inderdaad fragiel en misschien ook vergeetachtig. Ik ontmoette haar terwijl in die periode de media schreven dat ze seniel was. Sommigen voegden eraan toe dat ze dat altijd was geweest. Om een film op te hangen aan de figuur van een oudere, (opzettelijk overdreven) dementerende Thatcher, getuigt van weinig respect voor haar historische verdienste, ook al redt het acteertalent van Meryl Streep de film. Die flashback formule werkt verstorend en versnippert de historische context. Thatcher was zonder enige twijfel de sterkste premier van het naoorlogse Groot-Brittannië en heeft al haar demonen verslagen: de vakbonden, de Argentijnse generaals, Labour, de IRA, het communisme. En dat in een premierschap van tien jaar.
J. Edgar Hoover heeft in zijn verfilming te kampen met een andere demoon: onderdrukte homoseksualiteit. Die insinuatie heeft Hoover altijd omringd en werd gevoed door de nauwe band met zijn rechterhand Clyde Tolson. In J. Edgar wordt die suggestie de rode draad en niet de uiteindelijke prestatie van Hoover die van de FBI een opsporingsdienst van internationale faam maakte. In de film vertelt Hoover aan Tolson dat hij een affaire heeft met een vrouw en denkt aan trouwen, waarna er een vechtpartij ontstaat tussen de twee die eindigt met een kus. Na de dood van zijn moeder doet Hoover haar ketting om en hult zich in haar jurk. Is dat allemaal waar? Fictie of feit? Mark Felt, jarenlang tweede man bij de FBI (en uiteindelijk de Deep Throat die Bob Woodward van de Washington Post voorzag van informatie over de Watergate inbraak) spreekt van een 'broederlijke band' maar geen seksuele. Regisseur Clint Eastwood gist hier, maar toegegeven, het had veel erger gekund. In 1992 publiceerde Anthony Summers een boek getiteld: Official and Confidential: the secret life of J. Edgar Hoover. Daarin werd beweerd dat Hoover in 1958 in het New Yorkse Plaza Hotel had deelgenomen aan een orgie, gekleed in een pluizige jurk, netkousen, op hoge hakken en een pruik op. Het zijn geruchten, voortkomend uit een scheidingszaak van het koppel Susan en Louis Rosenstiel waarmee Hoover was bevriend. Er is geen enkel historisch bewijs. Eastwood was zo eerlijk dit buiten de film te houden, verleidingen waarvoor regisseur Oliver Stone zou zijn gezwicht. Stone produceerde in 1991 JFK dat niet meer is dan geschiedenis (de moord op Kennedy) als basis voor fictie. JFK was pure samenzweringstheorie van een Hollywood generatie die in JFK een held zag en in rechts Amerika de duivel.
The Iron Lady, geproduceerd door Britten, werkt ook met stereotypes. Conservatieven zijn er gevoelloze, humorloze buldoggen die Thatcher maar een Greengrocer's daughter vinden. Het past in het linkse wereldbeeld met de Conservatieve Partij als the nasty party. Ik zit met Britse conservatieven in één fractie en heb de grootste lol. Maar toegegeven, het is een special breed. Thatcher heeft Groot-Brittannië gered, en een nieuw tijdperk ingeluid. Hoover heeft, met al zijn duistere kanten, de FBI nagelaten. Wie echter films voor waarheid aanziet, denkt dat Thatcher een demente vrouw was en Hoover een hypocriet. Dat miskent hun historisch leiderschap.
NRC Handelsblad, 31 January 2012
